ELTE BTK Magyar Nyelvtudományi és Finnugor Intézet

Семенова, Валентина

nyomtatható változat

Семенова, Валентина (Тарту)

Венера планете лӱмын этимологийже (pdf)

Венера (кугезе латин шомак гыч Venus ’йӧратымаш’) – кумдан палыме планете. Ончыч тиде планетым каваште кок чолга шӱдыр семын онченыт, Геспер 'кас' да Фосфор (Эосфор) 'волгыдым кондышо' манын лӱмденыт.

Халдей калык почеш, грек калык тиде планетым шке йӧратымаш ден моторлыкын юмыжо – Афродита – семын лӱмденыт. Афродитам Венера дене (кугезе рим калыкын юмыжо) иктӧр аклаш лиеш.

Акрет годсек марий калык Венера планетым пален шога, тудын образшым чӱчкыдын фольклорышто кучылтеш, жапым пален налаш ориентирлан шотла. Марий-влак тудым тыге лӱмда: Кас ӱжара шӱдыр, Кас шӱдыр, Вады жера шӱдыр 'звезда вечерней зари' (кастене волгалтме жап годым), Эр ӱжара шӱдыр, ӱжара шӱдыр, Ир жера шӱдыр 'звезда утренней зари' (эрдене волгалтме жап годым). Олык марий-влак тудым тыгак Чолга шӱдыр маныт, эрвел марий-влак Чолпан.

Шӱдыр-влакын этимологийышт тӱрлӧ улыт. Иктышт финн-угор йылме годсо улыт, весышт - тюрк йылме гыч. Мутлан, Чолга шӱдыр: чолга < чолгыжаш 'блестеть' - финн-угор кугезе йылме годсо шомак, таҥастарыза удмурт чиляны, венгр csillog. Чолпан татар йылме гыч пурышо мут, тангастарыза татар чулпан, башкир сулпан, киргиз чолпан, турк чолпан.

Шуко калык Венерам шке шочмо йылмыж дене лӱмдымыж годым, 'эр' значениян мут дене кылдат. Мутлан, эстонла koidutäht 'звезда зари', рушла зареница, утрица, зорька, полякла Ютженка, словенла Пораница да т. м.

Калыкыште тыгак Венера планетылан ир янлык дене кылдалтше лӱм-влакым пуэн кертыт. Марий йылмыш кусарыме годым нуно тыге йоҥгат: Пире шӱдыр, Мераҥ шӱдыр. Тидым тыге умылтараш лиеш: пычкемышалтме жапыште шуко янлык-влак виянрак лийыт, кочкышым кычалмылан кӧра шылме верышт гыч сонарлаш лектыт. Тыгодым Венера нунылан корным волгалтара. Садланак тыгай планете лӱм-влак Кас ӱжара шӱдыр деке кылдалтыныт.

Кучылтмо литератур:

Горбаневский, М. В. 1987: В мире имен и названий. Москва: Знание.

Исанбаев, Н. И. 1994: Марийско-тюркские языковые контакты. Ч. 2. Словарь татарских и башкирских заимствований. Йошкар-Ола.

Китиков, А. Е. 1983. Космонимы в марийском фольклоре. Вопросы марийской ономастики, вып. 4. Йошкар-Ола. 68–83.

Рут, М. Э. 1987: Русская народная астрономия. Свердловск: УрГУ.