ELTE BTK Magyar Nyelvtudományi és Finnugor Intézet

Никифорова, Татьяна

nyomtatható változat

Никифорова, Татьяна (Тарту)

Калык туныктеж да тудын шуаралтме шотышто проблем-влак (pdf)

Марий Элын Конституцийже почеш Республикыште кугыжаныш йылмылан марий (олык ден курык кундемой) ден руш йылме шотлалтыт. Статистик шымлымаш почеш 2009/2010 тунемме ий тӱҥалтыште тӱҥалтыш шинчымаш тыге налыныт: руш йылме дене 21908 тунемше, олыкмарий дене 2299 да курыкмарий дене 790 тунемше, тыгак суас йылме дене 178 тунемше шинчымашым поген. Тидын годымак, марий калык республикысе чумыр еҥ чотшо гыч 42,89% айла. Славян йылман-влак 47,46% улыт. Тюрк йылме дене 5,96% мутланат.

Тачысе кечылан Марий Элыште марий йылме дене шинчымашым пуышо ик кыдалаш школат уке. Чынак, тӱҥалтыш шинчымашым пуат, но тиде яллаште да ял шотан илемлаште гына, куштыжо марий-влак кугу тӱшка дене илат. Ола ден кугу поселоклаште туныктымаш паша лач руш йылме дене гына виктаралтеш.

Шанчыеҥ-влак Р. А. Кудрявцева ден В. И. Шабыков палемдымышт почеш Марий Элыште руш йылме дене пӱтынь гаяк илыше-влак мутланен моштат. Руш йылме йырвел социал да мер илышын чыла гаяк вечыштыже озалана, туныктеж пашаштат.

Марий йылмын куатшым йомдарымын ик эн тӱҥ амалже семын автор-влак Совет Ушемын 1960-шо ийласе рушаҥдымаш политикшым палемдат. Тунам виктер туныктымо пашаште тӱвыт руш йылмыш куснаш кӱштен. Шочмо марий йылмым туныктымын изем толмыжым тачат ужына. Кызыт 5–9-ше класслаште марий йылме ден литературым туныкташ 3 шагат ойыралтеш, 10–11-ше класслаште – 2 шагат.

Марий йылмын мӧҥгештме шотышто ятыр шымлызе-влак ача-ава-влакын титакыштымат ончыктат, кудышт шкак руш туныктымо йылмыш куснаш йодыт. Тидын годымак нуным умылашат лиеш, манын палемдат. Ача-ава-влак шке йочашт нерген азапланыме амал дене тидым ыштат.

Йылмызе И. Г. Иванов палемда, марий йылмын верже кыл кучымаштат, тӱвыра вияҥмаштат, тыглай илышыштат изем толеш. Школыштат руш йылме кумдаҥме мокталтеш гына. Тидын годымак сай литератур йылман марий еҥ-влакат шагалем толыт.

Марий йылме дене туныктымо материал-влакын тоштеммышт тудын шуаралтмыжым чакемда. У материал ситыдымын лектеш. Тудыжат жап йодмо деч почеш кодеш.

Шанчыеҥ-влак калык туныктежын шуаралтмыж шотышто тургыжланат. Йылме аралалт ок код гын, тӱвырат ок аралалт. А тидыже калыкын йоммашке шукта.