ELTE BTK Magyar Nyelvtudományi és Finnugor Intézet

Лебедева, Елена

nyomtatható változat

Лебедева, Елена (Тарту)

Марий йылмысе кол лӱм-влакын лиймышт нерген (pdf)

Кол лӱм-влак (ихтионимы) – марий йылмын ик оҥай тематический тӱшкаже. Финн-угор йылмылаште кол шомак ик мутвож дене ончыкталтеш. Таҥастарыза: фин. kala, саам. guolle~guole, морд. kal, мар. kol, манс. kul, huul, хант. kul, венг. hal. Палемдаш кӱлеш: кол шомакыште икгай мутвожым финн-угор да самодийский йылмылаште веле огыл, тыгак алтай да кугезе индоевропейский йылмыштат муыныт.

Марий йылмыште, лийме могырым шотыш налын, кол лӱм-влакым кок кугу тӱшкалан шелаш лиеш: чын марий мут да вес йылме-влак гыч пурышо. Икымше тӱшкашке марий йылме шкевуя вияҥме жапысе колым ончыктышо мут-влак пурат. Тиде урал кугезе йылме годсо мут негызеш лийше шомак-влак (кечыгол ’солнечник’, кишкыгол ’вьюн’). Тышкак финн-угор кугезе йылме годсо (шемгол ’линь’, пунтyрвo ’голец’), финн-пермь кугезе йылме годсо (лyльпы кодама, кyнюго ’гольян речной’) лексике негызеш кол лӱмым ончыктышо мут-влак пурат. Тиде тӱшкаштак финн-юл кугезе йылме годсо лексике негызеш (йошкар шулдыр ’красноперка’, ошмагол ’подкаменщик’) лийше мут-влакым палемдаш лиеш. Икымше тӱшкашкак финн-угор кугезе годсо (тото ’линь’, вишкыле ’уклейка’) да финн-пермь кугезе йылме годсо (нюго ’голец’) кол лӱм-влакым ончыктышо мут-влак пурат. Тыштак шке марий мут-влакымат палемдыман: чoнча ’жерех’, мокшынчо ’налим’, туршо, турышко ’голавль’.

Кокымшо тӱшкаште тюрк йылме-влак гыч пурышо лексемым палемдаш лиеш: татар (карака ’карась’, чорагай ’щука’), башкир (агасак ’жерех’, азау ’голавль’) да чуваш (олаҥге ’окунь’, кырш ’ерш’) йылме гыч кӱсынлымӧ мут-влакым. Тиде тӱшкашке руш йылме гыч пурышо шомак-влакат (селотка ’селедка’, чакон ’чехонь’) пурат.

Кол лӱм-влак лийме шотышто тыгай этимологический композит-влакым вашлияш лиеш: ик компонентше финн-угор, весыже – моло йылмыла гыч пурышо (иянюго ’щиповка’ [тюрк.+ф.-пер.], шем шулдыр ’синец’ [ф.-уг.+тюрк.]); кок компонентшат вес йылмыла гыч пурышо (шyльымольо ’верховка’ [тюрк.+руш]). Палемден кодаш кӱлеш: марий йылмыште кол лӱм-влаклан негызым тӱҥ шотышто чын марий мут-влак пыштеныт.