ELTE BTK Magyar Nyelvtudományi és Finnugor Intézet

Аптулаев, Владимир

nyomtatható változat

Аптулаев, Владимир (Йошкар-Ола)

Пошкырт кундемысе ял лӱм-влакын Марий Элысе пелашышт (pdf)

Марий калык илыме вер шотышто кум кугу тӱшкалан шелалтеш: олык, курык да эрвел. Олык ден курык марий-влак акрет годсо марий-влакын илыме верыште, Юл-серыште, тӱшкан Марий Эл республикыште илат. Эрвел марий-влак Виче деч эрвелне, кызытсе Пошкырт, Татарстан, Удмуртий республиклаште, Свердловск да Пермь областьлаште илат. Нуно утларакшым Пошкырт кундемыште верланеныт (61% наре).

Тӱҥ шотышто марий-влак эрвел мландыш XVII курым мучаште да XVIII курым тӱҥалтыште кусненыт. Тидын нерген летопись, хроника, писцовый да переписной книга-влак, илаш пуртымо шотышто кутырен келшыме документ, грамота-влак каласкалат. Тӱшкан эрвелыш илаш куснымашын амалже: руш кугыжан марий калыкым виеш тынеш пуртымаш. Марий калык тӱҥ шотышто шке чимарий веражым арален кодаш манын эрвел мландыш куснен каен.

Эрвел марий-влакын кызытсе илыме верлашке кушеч илаш куснымышт нерген пален налаш ял лӱм-влак сайынак полшат. У верыш куснышо марий-влак илемыштлан ондак илыме ялыштын лӱмыштымак пуэныт. Тыге, Пошкырт кундемыште верланыше шуко ялын Марий Элыште пелашыже уло. Мутлан: Арбан (Краснокам район, Пошкырт) – Арбан (Мари-Турек район, Марий Эл), Корак (Каргино, Мишкан район) – Кораксола (Морко район), Мишкан (Мишкино, Балтач район), Мишкан (Мишкино, Мишкан район) – Мишкансола (Масканур район), Морко (Морки, Пӱрӧ район), Моркоял (Норкино, Краснокам район) – Марий Эл республикысе Морко, Моркоял лӱман тӱрлӧ ял-влак, Савакмарий (Новокильбахтино, Калтаса район) – Савактӱр (Мари-Турек район), Шӱдымарий (Шудимари, Янаул район) – Шӱдымарий (Куженер район), Шӱкшан (Бол. и Мал. Шукшаново, Бурай  район) – Шукшан (У Торъял район) да тулеч молат.

Тиде пример-влакым радамлен лектын, тыгайрак иктешлымашым ышташ лиеш: Пошкырт кундемысе марий ял лӱм-влакын Марий Элын тӱрлӧ кундемже гыч толшо марий-влак шареныт. Тыште олык марий-влакын надырышт кугу. Тыге нунын коклаште вашкыл аралалт кодын. Садланак, очыни, эрвелмарий йылмыште, тӱвыраште, илыш йӱлаштат олык-марий-влак дене икгайлык моткоч шуко.